Drejtësia që nuk e beson vetja

Ndërsa Dhomat e Specializuara në Hagë e kanë shtyrë sërish datën e vendimit ndaj katër ish-udhëheqësve të UÇK-së — tashmë e caktuar për 16 shtator 2026 — pyetja që shtron ky proces nuk është vetëm juridike, por edhe morale: a mund të quhet e plotë një drejtësi që shikon vetëm në një anë?

Le ta themi qartë nga fillimi: AISP nuk paragjykon fajësinë ose pafajësinë e askujt. Presumimi i pafajësisë dhe rezultati i gjykimit duhen respektuar, cilido qoftë. Kritika jonë nuk i drejtohet idesë se krimet duhen ndëshkuar — ato duhen, kushdo qoftë autori — por mënyrës si është ndërtuar ky mekanizëm dhe pasojave që sjell për një shoqëri që ende po del nga një luftë.

Një mandat me një sy

Dhomat e Specializuara, të krijuara në vitin 2015 dhe të financuara nga BE-ja e partnerë ndërkombëtarë, kanë një mandat të kufizuar vetëm te krimet e supozuara të UÇK-së në periudhën 1998–2000. Kjo do të thotë se, sipas ndërtimit të vet, gjykata nuk mund të merret me krimet e kryera nga forcat serbe — as me dëbimet, as me masakrat, as me mijëra të zhdukur. Rezultati është një drejtësi që, sado korrekte procedurialisht, shfaqet e njëanshme në thelbin e vet. Kur një komb sheh se para gjykatës del vetëm ana e vet, perceptimi i padrejtësisë nuk është tekë nacionaliste; është pasojë logjike e një dizajni të gabuar.

Nuk është rastësi që vetë analistë ndërkombëtarë e kanë përshkruar situatën si një "krizë legjitimiteti" — drejtësi e dhënë në një formë që shoqëria e prekur kryesisht e refuzon. Një drejtësi që nuk e fiton besimin e njerëzve në emër të të cilëve pretendon të veprojë, e humb pjesën më të madhe të vlerës së saj.

Drejtësia tranzicionale nuk matet vetëm me dënime; matet me aftësinë e një shoqërie për të parë të kaluarën drejt në sy dhe për të ecur përpara. Një gjykatë që gjykon vetëm gjysmën e së vërtetës e vështirëson këtë, jo e lehtëson.

Kostoja e pajtimit

Përveç barrës mbi individët, procesi ka një kosto kolektive: ai rrezikon ta ngrijë pajtimin në rajon në vend se ta nxisë. Kur drejtësia perceptohet si e imponuar nga jashtë dhe e paekuilibruar, ajo prodhon mobilizim mbrojtës — protesta, polarizim dhe një ndjenjë të përbashkët pafuqie — në vend të përballjes së qetë me faktet. Kjo nuk i shërben as viktimave serbe, as atyre shqiptare, as idesë së një shteti që ndërton besim te institucionet.

Çfarë do të ishte drejtësi e plotë

AISP vlerëson se rruga përpara nuk është mohimi i drejtësisë, por plotësimi i saj. Së pari, llogaridhënia duhet të jetë e barabartë: pa përgjegjësi edhe për krimet e kryera kundër shqiptarëve, çdo proces do të mbetet i cunguar në sytë e opinionit. Së dyti, Kosova ka nevojë për një qasje më të gjerë të drejtësisë tranzicionale — komisione të vërtetës, dokumentim, ripërkujtim dhe mbështetje për viktimat — që e nxjerr përballjen me të kaluarën jashtë sallës së një gjykate të vetme. Së treti, klasa politike duhet ta trajtojë këtë temë me përgjegjësi, jo si mjet fushate; instrumentalizimi i saj për vota e dëmton edhe drejtësinë, edhe pajtimin.

Respekti për sundimin e ligjit dhe kërkesa për një drejtësi të plotë e të balancuar nuk janë në kundërshtim — përkundrazi, i pari ka nevojë për të dytën. Një shoqëri e pjekur mund të thotë njëkohësisht dy gjëra: se krimet duhen ndëshkuar kudo, dhe se një drejtësi që sheh vetëm në një drejtim nuk e ka bërë ende punën e vet.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP dhe nuk paragjykon vendimin e Dhomave të Specializuara. Të dhënat janë verifikuar përmes Balkan Insight, Wikipedia dhe burimeve zyrtare të gjykatës (scp-ks.org).